google-site-verification: google4da126645746a68e.html/ BAHASA DAN SASTRA BALI

RAHAJENG RAUH

OM AWIGNAMASTU NAMASIDDHAM OM SWASTIASTU " MATUR SUKSMA SAMPUN SIMPANG RIng Blog titiang MOGI STATA RAHAYU, SAMpunang lali follow nggih! Siap Rahajeng ngawacen!

OM SWASTIASTU

close
OM SWASTIASTU
Ya Tuhan hamba memohon dengan ke Agungan kuasaMU, Muliakanlah sahabatq yang MENGUNJUNGI BLOG saya dan membaca doa ini. Lapangkanlah hatinya, mantapkan jiwanya, tentramkan jiwanya, sehatkan fisiknya, sembuhkan penyakitnya,Bahagiakan keluarganya, jadikan anak-anaknya berbudi pekerti yang baik (soleh), luaskan rezekinya seluas lautan yang engkau ciptakan. Lepaskan dia dari utang piutang, mudahkanlah segala urusannya, kabulkanlah cita dan harapannya. Jauhkan dari segala musibah begitupun dengan hamba. Ya Tuhan berikanlah kami semangat serta kekuatan untuk senantiasa berpikir baik, bertutur kata yang baik serta merta berprilaku baik dan tidak berburuk sangka kapadaMU. Oh ya Tuhan... OM Shanti Shantih Shantih OM Om Tat sat

SELAMAT DATANG DAN SELAMAT MEMBACA

TERIMAKASIH SAYA UCAPKAN SUDAH MENGUNJUNGI BLOG SAYA DAN JANGAN LUPA FOLLOW DAN IKUTI TERUS BELOG INI, SEMOGA APA YANG SAYA UNGGAH BERMANFAAT DAN JANGAN LUPA SHARE INFO INI PADA REKAN ATAU TEMAN YANG BELUM TAU. SERTA MERTA JANGAN LUPA KOMENTARNYA! JANGAN LUPA JUGA KUNJUNGI JUGA VIDEO-VIDEO SAYA DI CENEL YUTUBE "BAHASA DAN SASTRA BALI"

Senin, 16 Desember 2019

FRASE BAHASA BALI


Pepaosan Frase

            Frase, ngranjing wewidangan pangweruh tata kruna. Sajeroning widang puniki pacang kabaosang pangertian frase, cecirénnyané lan makéh struktur fraséné punika.
A.     Suksman  Frase
            Satuan gramatik frase sering kawangun olih kakalih kruna utawi lintang, ngawinang frase kawastanin kumpulan (pupulan) kruna. Wangun frase prasida kacihnayang antuk nganggén prinsip unsur langsung (UL). Konstruksi sintaksis, frase lan lengkara umumnyané kawangun antuk kekalih (UL). Sajeroning frase lan lengkara, makéh UL pateh, sakéwanten makéh konstruksi sané wénten sajeroning makekalih wangun punika mabinayan. Sumangken panjang wangunnyané, sumangken makéh taler unsur sané ngwangun. Ngiring uratiang lengkara (a) ring sor puniki!
(a) I Juli nongos di Badung ngajak somah muah pianaknyané.
            Lengkara ring ajeng kawangun olih duang unsur: I Juli nongos di Badung lan ngajak somah muah pianaknyané. Salanturnyané, pupulan kruna I Juli nongos di Badung kawangun antuk kekalih unsur, inggih punika I Juli nongos lan di Badung. Pupulan kruna I Juli nongos kawangun antuk unsur kekalih, I Juli lan nongos. Samaliha, pupulan kruna di Badung kawangun antuk unsur kekalih, inggih punika di lan Badung.
            Pupulan kruna ngajak somah muah pianaknyané, kawangun taler saking unsur kekalih, ngajak lan somah muah pianaknyané. Pupulan kruna somah muah pianaknyané, kawangun olih kekalih unsur, inggian punika somah lan pianaknyané.
            Prinsip UL dados kabahbahang nganggén diagram kotak kadi ring sor puniki.

I juli
9
Nongos
10
Di
6
Badung
7
ngajak


4
somah
1
muah

pianaknyané
2
 I Juli nongos
11
di Badung
8
somah muah pianaknyané
3
I Juli nongos di Badung
12
ngajak somah muah pianaknyané
5
I Juli nongos di Badung ngajak somah muah pianaknyané

Katerangan:
a.       Kotak 3 mawit saking 1 lan 2
b.      Kotak 5 mawit saking 4 lan 3
c.       L mawasta lengkara
d.      Kotak 8 mawit saking 6 lan 7; kotak 11 mawit saking 9 lan 10
  1. Kotak 12 mawit saking 11 lan 8; kotak 13 mawit saking 12 lan 5
Malarapan diagram kotak ring ajeng prasida katon, kotak 3,5,8,11,12, lan 13 asing-asing kabaos konstruksi sintaksis. Kotak 1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11, lan 12 kabaos unsur langsung.
Manut prinsip UL kadi ring ajeng, lengkara I Juli nongos di Badung ngajak somah muah pianaknyané kakeniang petang kelompok kruna, inggian punika I Juli nongos, di Badung, ngajak somah muah pianaknyané lan somah muah pianaknyané. Pupulan (kelompok) kruna puniki wénten sané kabaos frase. Pupulan kruna sané nénten naenin nglimbakin wates fungsi, yadiastun unsur-unsurnyané kawangun antuk kekalih kruna yata ké langkungan kabaos frase. Utawi dados kabaosang frasené punika wantah konstruksi sintaksis sané unsur-unsurnyané kawangun olih duang kruna utawi lintang, magenah ring soring konstruksi lengkara, sakéwanten wénten ring duur konstruksi morfologis sané kawéntenannyané nénten nglangkungin wates fungsi. Parinama frase sajeroning aliran struktural setata marupa gabungan kruna.
B.        Ceciren Frase
            Mangda prasida minayang satuan frase ring satuan sané tiosan mabuat kauningin cirin-cirin frasené punika. Yéning sampun uning cirin-cirin frasené prasida pacang minayang satuan puniki, utaminipun ring kruna satma.
(a) Cecirén Artos
            Saking data kakeniang pupulan kruna anak tua. Satuan punika kawangun olih duang unsur, inggih punika unsur anak lan tua. Sadéréng pupulan kruna puniki ngranjing ring konstruksi sané jimbaran, inggih punika lengkara, pupulan unsur puniki madué arti kekalih, kapertama maartos i rerama (yayah-réna) lan sané ping kalih maartos anak sané lingsir. Pabinayan artos kadi punika prasida katerangang saking konstruksi lengkara kadi ring sor puniki.
(5) Komang Rusna tusing ngelah anak tua
(6) Ada anak tua ngaba sok gedé
            Conto lengkara (5) ring ajeng, pupulan kruna anak tua yén selehin saking artosnyané, majanten pupulan kruna punika madaging artos asiki, inggih punika rerama (yayah-réna). Duaning pupulan kruna punika madué artos asiki, wangun punika kabaos kruna satma nénten frase. Ring lengkara nomer (6), pupulan kruna anak tua, yén selehin saking artosnyané nyantenang artos anak sané lingsir. Niki maartos, artos sané kawedarang wantah artos saking makasami kruna sané dados unsur pupulan krunané punika. Duaning asapunika, pupulan kruna anak tua saking lengkara nomer (6) boya ja kruna satma, sakéwanten frase.
            Manut kadi panyelehan ring ajeng, prasida kasimpulang, saking cacirén artos, frase punika madaging artos sakwéh kruna sané dados unsurnyané.
(b) Cecirén Wangun
            Cecirén wangun dados kaselehin saking unsur-unsur sané ngwangun frase punika, paiketan antarunsuripun, lan panglimbaknyané. Konstruksi sintaksis dados kabaosang frase utawi kruna satma sasampun kaselehin unsur sané ngwangun.
            Sakadi conto lengkara (5) ring ajeng, pupulan anak tua sané marupa kruna satma, unsur-unsurnyané nénten dados kaselipin kruna tios. Yéning paksayang nyelipin kruna tios pantaraning unsur punika, kruna punika nénten malih ngranjing dados kruna satma, sakéwanten dados frase. Upami, yéning unsur anak tua kasisipin kruna ané pantaraning unsurnyané, wangun punika dados anak ané tua. Wangun punika nénten malih dados kruna satma duaning artosnyané nénten kari i rerama (yayah-réna) sakéwanten sampun maartos anak sané lingsir lan wanguné puniki kabaos frase. Duaning asapunika, cecirén wangun frase basa Baliné punika wantah marupa konstruksi sintaksis, sané unsur-unsurnyané kawangun olih kruna kekalih utawi lintangan. Pantaraning unsur-unsuripun dados kasisipin kruna lian, sakadi muah, lan, ané, tekén, wiadin, ajak, sané, tur, saha, lan, buin.
(c) Cecirén Tanjek (Intonasi)
            Cecirén tanjek mabuat pisan anggé nyihnayang wangun, utaminipun sané marupa frase utawi gabungan kruna. Gabungan kruna prasida kabaos frase utawi lengkara sasampun kauningin tanjek ring ungkur wangunnyané. Pinaka conto, sajeroning pupulan kruna gula batu (wastan silih sinunggil gendis), yén tanjek baos runtuh ring ungkuring kruna sané pinih ungkur ring tu, pastika pupulan kruna punika kawastanin kruna satma. Samaliha, yéning tanjek baos runtuh ring ungkur sajeroning asing-asing krunannyané, la lan tu, wangun kadi punika kabaos frase. Manut conto ring ajeng prasida kasimpulang, pupulan kruna yéning tanjek baos sajeroning akruna déréng puput utawi kari nerus, punika ngranjing wewidangan frase.
            Pradé tanjek baos runtuh ring asing-asing ungkuring kruna, inggih punika ring la saking unsur gula lan tu saking unsur batu, artosipun nénten malih wastan silih sinunggil gendis, sakéwanten pupulan kruna punika marupa frase sané maartos ‘gendis’ lan ‘watu’. Duaning asapunika, kawéntenan wates tanjek baos, taler pinaka cecirén sajeroning nentuang frase basa Bali!
C.     Wilangan (jenis) lan Struktur Frase
            Wilangan frase katentuang manut daging (jenis unsur-unsurnyané). Wilangan unsur-unsur frase basa Bali kapérang manut kadi ring sor puniki.
a. Frase Nominal
            Frase Nominal (FN), frase unsur pusatnyané majenis kruna nomina, sakadi frase badan céléng. Makekalih unsur frase inucap ngranjing ring kruna nomina. Duaning asapunika, frase ring ajeng ngranjing widang frase nominal.
            Frase Nominal madué makudang-kudang struktur, minakadi ring sor puniki.
(a)    Nomina + Nomina
(7) bajun i mémé
(8) umah i kaki
(b) Nomina + Adjektiva
            (9) bunga barak
            (10) warna kuning
(c) Nomina + Konjungsi+Nomina
            (11) batis tekén lima
            (12) jagung wiadin juuk
(d) Nomina + Pronomina
            (13) umah ento
            (14) kurenanné
(e) Nomina + Adverbia
            (15) nasi dogén
            (16) pipis dogén
(f) Adverbia + Pronomina
            (17) tuah dané
            (18) tuah tiang
(g) Adverbia + Numeralia
            (19) tuah duang dasa
            (20) wantah satus
(h) Nomina + Nomina (berafiks)
            (21) nasi abakul
            (22) baas akarung.
b. Frase Adjéktival
            Frase Adjéktival (Fadj) wantah frase sané unsurnyané makasami marupa kruna adjéktiva utawi wantah unsur pusatnyané manten marupa kruna adjéktiva. Upaminnyané, frase jegég pesan wantah frase adjéktival, duaning unsur jegég pinaka unsur pusat majenis adjektiva. Asapunika taler frase dawa bawak pinaka frase adjéktival duaning makekalih unsurnyané majenis adjéktiva.
Frase adjéktival basa Bali manawi madué makudang-kudang struktur makadi:
(a)    Adjéktiva + Adjéktiva
(23) berag landung
(24) gedé tegeh
(b) Adjéktiva + Adverbia
            (25) mudah sajan
            (26) kedas sajan
(c) Adverbia + Adjéktiva
            (27) paling gedé
            (28) bas cenik.
c. Frase Vérbal
            Frase Vérbal (FV) wantah frase sané makasami unsurnyané majenis vérba utawi wantah unsur pusatnyané manten sané majenis vérba. Upaminipun, madaar majalan ngranjing ring frase vérbal duaning makekalih unsurnyané vérbal. Asapunika taler frase nulis alus pinaka frase vérbal, sané madué unsur inti, inggih punika nulis sané majenis vérba.
Frase vérbal basa Bali madué struktur kadi puniki.
(a)    Vérba + Vérba
(29) negak ngraos
(30) tundéna mulih
(b) Vérba + Adjéktiva
            (31) ngomong manis
            (32) mamunyi tinglis
(c) Adverbia + Vérba
            (33) suba majalan
            (34) tondén magaé
(d) Vérba + Préposisi + Vérba
            (35) mamaca tur nulis
            (36) luas utawi mulih.

d. Frase Préposisi
            Frase Préposisi (FPp) wantah frase sané kariinin olih préposisi pinaka penanda lan kadulurin olih katégori nomina utawi partikel (utaminnyané katerangan). Minakadinnyané, frase apa dogén wantah frase préposisi utawi frase partikel duaning makekalih unsuripun golongan partikel, inggih punika kruna pitakén lan panyelas.
Frase préposisi basa Bali madué struktur makadi ring sor.
(a)    Préposisi + Nomina
(37) ka gunung
(38) di Kelating
(39) uli tukadé
(b) Préposisi + Pronomina
            (40) tekén tiang
            (41) uli ia
(c) Préposisi + Katerangan
            (42) uli ibi
            (43) uli ibi sanja
            (44) uli jani.



Pustaka Acuan

Alwi, Hasan dkk. 1993. Tata Bahasa Baku Bahasa Indonesia. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan.
Anom, I Gusti Ketut. 1983. Tata Bahasa Bali. Denpasar: Pemerintah Daerah Provinsi Daerah Tingkat I Bali
Bawa, I Wayan lan I Wayan Jendra. 1981. Struktur Bahasa Bali. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan.
Cook S.J, Walter A. 1971. Introduction to Tagmemic Analysis. London-New York-Sydney-Toronto; Holt, Rinehart & Wiston.
Elson, Benjamin & Velma Pickett. 1969. An Introduction to Morphology and Syntax. Santa Ana, California: Summer Institute of Linguistics.
Ramlan, M. 1976. “Penyusunan Tata Bahasa Sruktural Bahasa Indonesia” (dalam Pedoman Penulisan Tata Bahasa Indonesia, ed. Yus Rusyana dan Samsuri). Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan.
Sulaga, I Nyoman dkk. 1996. Tata Bahasa Baku Bahasa Bali. Denpasar: Pemerintah Provinsi Daerah Tingkat I Bali.
Tim Penyusun. 2006. Tata Basa Bali. Denpasar: Dinas Kebudayaan Provinsi Bali, Badan Pembina Bahasa, Aksara, dan Sastra Bali Provinsi Bali.
Tinggen, I Nengah. 1984. Tata Basa Bali Ringkes. Singaraja: Rhika.
Bagus, I Gusti Ngurah, dkk. 1979/1980. Peribahasa dalam Bahasa Bali. Singaraja: FKIP Universitas Udayana.
Gautama, Budha, Wayan. 2004. Pralambang Basa Bali. Denpasar: CV. Kayumas Agung.
Ginarsa, Ketut. 1984. Paribasa Bali. Balai Penelitian Bahasa Singaraja, Bali.
Poerwadarminta, W.J.S. 1987. Kamus Umum Bahasa Indonesi. Diolah kembali oleh Pusat Pembinaan  dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Jakarta: Balai Pustaka.
Rozak Zaidan, Abdul, dkk., 2000. Kamus Istilah Sastra. Jakarta: Balai Pustaka
Simpen, W. AB., 2004. Basita Paribasa. Denpasar: Upada Sastra.
Sudjiman, Panuti, Ed.1986. Kamus Istilah Sastra. Jakarta: Penerbit PT Gramedia.
Tinggen, I Nengah. 1988. Aneka Rupa Paribasa Bali. Singaraja: Percetakan Rhika Dewata.
Tim Penyusun. 2005. Kasusastran Bali. Denpasar: Dinas Kebudayaan Provinsi Bali.
Tim Penyusun. 2006. Paribasa Bali. Denpasar: Dinas Kebudayaan Provinsi Bali, Badan Pembina Bahasa, Aksara, dan Sastra Bali Provinsi Bali.
Warna, I Wayan. 1993. Kamus Bali-Indonesia. Denpasar: Dinas Pengajaran Daerah Tingkat I Bali.

LENGKARA MANUT KAWIGUNANNYANE


Marak Lengkara Basa Bali

Marak lengkara inggih punika nalatarang saparindik kruna-kruna sane ngawangun lengkara manut wigunannyané suang-suang. Ring bahasa Indonésia menguraikan kalimat berdasarkan atas jabatannya. Manut punika, lengkara kawangun antuk:
  1. Jejering Lengkara (Subjek).
  2. Linging Lengkara (Prédikat).
  3. Paraning Lengkara (objek)
·         Panandang (objek penderita).
·         Panampén (objek pelaku).
  1. Katerangan (keterangan).
·         Katerangan genah.
·         Katerangan dauh.
·         Katerangan wilangan
·         Katerangan kehanan.
Umpami “ I Nyoman Alit mamanncing bé di pasih uli semengan.
            Jejering lengkara:  I Nyoman Alit.
            Linging Lengkara: mamncing.
            Paraning Lengkara: bé.
            Katerangan: di pasih (katerangan genah), uli semengan (katerangan dauh).




Pustaka Acuan

Alwi, Hasan dkk. 1993. Tata Bahasa Baku Bahasa Indonesia. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan.
Anom, I Gusti Ketut. 1983. Tata Bahasa Bali. Denpasar: Pemerintah Daerah Provinsi Daerah Tingkat I Bali
Bawa, I Wayan lan I Wayan Jendra. 1981. Struktur Bahasa Bali. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan.
Cook S.J, Walter A. 1971. Introduction to Tagmemic Analysis. London-New York-Sydney-Toronto; Holt, Rinehart & Wiston.
Elson, Benjamin & Velma Pickett. 1969. An Introduction to Morphology and Syntax. Santa Ana, California: Summer Institute of Linguistics.
Ramlan, M. 1976. “Penyusunan Tata Bahasa Sruktural Bahasa Indonesia” (dalam Pedoman Penulisan Tata Bahasa Indonesia, ed. Yus Rusyana dan Samsuri). Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan.
Sulaga, I Nyoman dkk. 1996. Tata Bahasa Baku Bahasa Bali. Denpasar: Pemerintah Provinsi Daerah Tingkat I Bali.
Tim Penyusun. 2006. Tata Basa Bali. Denpasar: Dinas Kebudayaan Provinsi Bali, Badan Pembina Bahasa, Aksara, dan Sastra Bali Provinsi Bali.
Tinggen, I Nengah. 1984. Tata Basa Bali Ringkes. Singaraja: Rhika.

Poerwadarminta, W.J.S. 1987. Kamus Umum Bahasa Indonesi. Diolah kembali oleh Pusat Pembinaan  dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Jakarta: Balai Pustaka.
Rozak Zaidan, Abdul, dkk., 2000. Kamus Istilah Sastra. Jakarta: Balai Pustaka
Simpen, W. AB., 2004. Basita Paribasa. Denpasar: Upada Sastra.
Sudjiman, Panuti, Ed.1986. Kamus Istilah Sastra. Jakarta: Penerbit PT Gramedia.



WEWEHAN BAHASA BALI (PANGATER,SESELAN LAN PANGIRING)


A.    Wewehan
Wewehan inggih punika wangun sané neket ring purwa, tengah, miwah ungkur kruna lingga (bentuk terikat). Kruna sané sampun polih wewehan (afiks) ring basa Bali kawastanin kruna tiron. Kruna tiron yéning selehin mawit saking kruna tiru miwah pangiring –an, dadosné kruna tiron punika tiruan saking kruna lingga.
            Wewehan punika luiré pangater (prefiks), seselan (infiks), pangiring (sufiks), miwah gabungan wewehan (konfiks). Wewehan ngranjing ring bentuk terikat santukan nenten mresidayang kadadosang bentuk asal.

1.     Pangater
Manut krunané, pangater punika magenah ring arep (ngater) kruna lingga. Pangater basa bali luiré N- (anusuara) ma-, ka-, sa-, pa-, pi-, a-, pra-, pari-, pati-, maka-, saka-, kuma-.

1.1    Pangater N- (anusuara)
Pangater N- (anusuara) sering taler kabawos anunasika. Kruna tiron sané mapangater antuk anusuara ketah kabawos kruna polah. Wangun pangater anusuara mauah dados ng-, ny-, m-, n-, nga-, miwah nge- nganutin kruna linggannyané.  Yéning kruna linggannyané antuk wianjana (konsonan) k, g, suara (vocal) a, i, u, é, o, e (pepet), miwah ardhsuara (semi vocal) y, r, l, w, anusuara sané kaanggén ng-, sakadi:
kancing _ ngancing
gundul _ ngundul
alih _ ngalih
idih _ ngidih
uyak _ nguyak
orin _ ngorin
enduk _ ngenduk
yasa (-ang) _ ngyasayang
ruruh _ ngruruh
lawan _ nglawan
watek _ ngwatek
                  Yéning kruna linggannyané mapurwa antuk wianjana c, j, miwah s anusuara sané kaanggén ny-, sakadi:
                        cicip _ nyicip
                        juluk _ nyuluk
                        sepit _ nyepit
                  Yéning kruna linggannyané mapurwa antuk wianjana t miwah d, anusuarannyané n-, sakadi:
      tunas _ nunas
      diman _ niman
Yéning kruna linggannyané mapurwa antuk wianjana p miwah b, anusuarannyané m-, sakadi:
      papag _ mapag
      bubut _mubut
Anusuara nga-, kaanggén ri kala kruna linggannyané mapurwa antuk anusuara, sakadi:
      nyangluh (-ang) _ nganyangluhang
 milu (-in) _ ngamiluin
      nengneng _ nganengneng
Anusuara nge-, kanggén ri kala kruna linggannyané marupa kruna lingga awanda, sakadi:
      bél _ ngebél
      juk _ ngejuk
      jang _ ngejang
Wangun anusuara yéning matemu sareng kruna dwilingga, pateh sakadi wangun ring arep, nganutin suara ring purwa kruna linggannyané , sakadi:
      kipek-kipek (-ang) _ ngipek-ngipekang
      usap-usap _ ngusap-usap
wayah-wayah (-ang) _ ngwayah-wayahang
Anusuara ring kruna satma, sakadi:
      kaja kauh _ ngaja-kauhang
      purnama tilem _ murnamatilem
      telu bulan _ nelubulanin
            Kawigunan pangater anusuara kanggén ngwangun kruna kria lumaksana. Kruna kria punika dados nganggén panandang miwah nénten nganggén panandang lengkara, umpami:
                        ngadep bunga _ Ni Sari ngadep bunga di peken.
                        nanem jagung _ Pan bagia nanem jagung di abian.
                        ngaé  jaja _ Luh Sriartini ngaé jaja di paon.
                        ngajeng _ Madé suba ngajeng?
                        Nyampat _ Ia sedeng nyampat.
                        Ngeling _ Adinné ngeling.
Wénten makudang-kudang kasuksman pangater anusuara ( N-) ring kruna-kruna basa Bali, luiré:
a.       Ngwéntenang pakaryan nganggén piranti sané kasurat ring lingganipun:
arit _ ngarit
lesung _ nglesung
tengala _ nenggala
sepit _ nyepit
b.       Ngwéntenang pakaryan anggén ngasilang sakadi sané kasurat ring lingganipun:
tapé _ napé
saté _ nyaté
togog _ nogog
c.       Nyantenang pakaryan sakadi lingganipun, pamekas ring sané nglaksanayang miwah ring sang sané katibénin :
uber _ nguber
jagur _ nyagur
cegut_ nyegut
d.      Matingkah sakadi lingganipun:
sangut _ nyangut
crukcuk _ nyrukcuk
cicing _ nyicing
e.       Dados, kawéntenan:
joh _ ngejoh
éling (-ang) _ ngélingang
kebus _ ngebus
f.       Ngwéntenang pakaryan ring galah sakadi lingganipun:
aminggu _ ngaminggu
awai _ ngawai
atiban _ ngatiban
g.      Ngambil utawi naur sakadi lingganipun:
satus _ nyatus
skeet _ nyéket
selaé _ nyelaé

1.2   Pangater ma-
     Pangater ma- ngwangun kruna kria. Wangun pangater ma- nénten ja mauah yéning rumaket ring kruna lingga sané mapurwa antuk suara (vocal) miwah wianjana (konsonan). Pangater ma- sering ngwetuang sandi ri sajeroning kruna tiron ri kala lingganipun mapurwa antuk suara, upami:
ma- + kenta _ makenta
ma- + janji _ majanji
ma- + suluh _ masuluh
ma- + umah _mumah
ma- + émbon _ mémbon
            Matiosan,ring kruna lingga ajah yan polih pangater ma- dados malajah . kawéntenané asapunika kawastanin desimilasi.
            Suksman pangater ma- luiré :
a.       nglaksanayang pakaryan sakadi lingganipun:
            jalan _ majalan
            jujuk _ majujuk
            gaé _ magaé
b.      nglaksanayang pekaryan anggén pangupajiwa:
            buruh _ maburuh
            dagang _ madagang
            abian _ mabian
c.       nglaksanayang pakaryan nganggén piranti sakadi lingganipun:
            bedil (-an) _ mabedilan
            pancing _ mamancing
            pencar _ mamencar
d.      nglaksanayang pakaryan anggén ngraga:
            pupur _ mapupur
            énci _ maénci
            jemuh _ majemuh
e.       nglaksanayang pakaryan sinarengan utawi saling wales:
            gulet _ magulet
            rebut _ marebut
            diman _ madiman
f.       nglaksanayang pakaryan anggén ngrereh utawi ngamolihang sakadi lingganipun:
            dayuh _ madayuh
            émbon _ maémbon
            suntik _ masuntik
g.      ngasilang, ngamedalang sakadi sané kasurat ring lingganipun:
            yéh _ mayéh
            taluh _ mataluh
            lengis _ malengis
h.      malaksana utawi maparisolah sakadi lingganipun:
            putih _ mamutih
            uduh _ mamuduh
            belog _ mamelog
i.        nyihnayang padruéan sakadi lingganipun:
            gigi _ magigi
            tulang _ matulang
            getih _ magetih
j.        nyihnayang pakaryan sané sampun puput :
            borbor _ maborbor
            tunjel _ matunjel
            kancing _makancing
k.      nyihnayang nganggén sakadi lingganipun:
            sepatu _ masepatu
            topéng _ matopéng
            kaca _ makaca
l.        malaksana sakadi wénten pakilitan kulawarga sakadi sané kasurat ring lingganipun:
            banjar _ mabanjar
            mémé _ mamémé
            desa _ madesa
m.    nyihnayang ngambil soang-soang sakadi lingganipun:
            aukud _ (pada) maukudan
            besik _ (pada) mabesik
            are _ (pada) mare

1.3    Pangater ka-
Wangun pangater ka- pateh ring pangater ma- jagi ngawetuang sandi ri kala rumaket ring kruna lingga sané mapurwa antuk suara, sakadi:
ulah _ kaulah _ kulah
ucap _ kaucap _ kocap
icén _ kaicén _ kicén
Pangater ka- madué kawigunan kanggén ngwangun kruna kria (kria linaksana). Suksman pangater ka- inggih punika:
a.       nyantenang karya (linaksana),sakadi:
crita _ kacrita
belog _ kabelog-belog
cunduk _ kacunduk
b.      nyantenang kahanan ( kahanan sané tan pajamuga ), sakadi  :
tulung _ katulung-tulung
meme _ kamémé – meme
c.       nyaantenang kawéntenan sane nénten “nyelapang”, sakadi  :
tabrak _ katabrak
teteh _ kateteh
d.      nyantenang runtutan, sakadi  :
sa _ kasa
ro _ karo
tiga _ katiga

1.4  Pangater sa-
Wangun pangater sa- nénten wénten maubah yéning rumaket ring kruna lingga sané mapurwa antuk suara miwah wianjana. Sukman pangater sa- luiré :
a.       nyantenang makasami, upami  :
jagat _ sajagat
wewengkon _ sawewengkon
b.      nyantenang salami, upami  :
kantun _ sakantun
urip _ saurip

c.       nyantenang nyabran utawi sabilang, upami  :
wai _ sawai
rahina _ sarahina

1.5  Pangater pa- miwah pi-
Wangun pangater pa- miwah pi- nénten ja mauah rikala rumaket ring kruna lingga sané mapurwa antuk wianjana. Yéning rumaket ring kruna lingga sane mapurwa antuk suara ( sajabaning o), a / ə / ring pangater pa- punika ical, nyandi ring suara sané wénten ring kruna linggané punika. Pangater pa- nénten naenin rumaket ring kruna lingga sane mapurwa antuk suara o /o/, yéning kruna lingganipun mapurwa antuk o, pangater sané kanggén pi-. Pangater pa- miwah  pi- yéning sampun rumaket ring kruna sering ngawetuang wianjana tiosan sané sering kabaos disimalasi, sakadi  :
inget _ patinget
leteh _ patleteh
eling _ pakeling
olih _ pikolih
            Pangater pa- miwah pi-  maduwe kawigunan :
a.       ngwangun kruna aran, upami  :
saut _ pasaut
olas _ piolas
anggo­_ panganggo
b.      ngwangun kruna kahanan, upami  :
rasa _ tan pangrasa
yasa_ tan payasa
braya­ _ tan pabraya
c.       ngwangun kruna kria, upami  :
takut _ patakut
inget _ patinget ( pinget )
Suksma pangater pa-  miwah pi- , luire  :
a.       nyantenang sang sané nglaksanayang pakaryan, sakadi :
ngangon _ pangangon
sakap _ panyakap
empu _ pangempu
b.      nyantenang piranti sané kanggén makarya, sakadi  :
tekep _ panekep
tampad _  panampad
sinduk _ panyinduk
c.       nyantenang kawéntenan utawi kahanan, sakadi  :
lingsir _ panglingsir
cerik (-an) _ pacerikan
tua _ panua
d.      nyantenang brana sané katibén pakaryan, sakadi :
besen­­ _  ­pabesen
idih _ pakidih
kingsan _ pakingsan
e.       nyantenang paiketan, sakadi  :
tulung _ pitulung
olas _ piolas
kaad _ pakaad
f.       nyantenang padruéan ( ketah kariinin antuk kuran tan ), sakadi  :
urip _ tan paurip
sayang _ tan pasayang
guna _ tan paguna
g.      nyantenang pakaryan tur sané malaksana akéh, sakadi  :
kauk _ pakauk
sléngkad_ pasléngkad
sliwer _ pasliwer

1.6  Pangater a-
Wangun pangater a- nénten naenin wénten paubahanipun. Pangater a- madué kawigunan ngwangun krunaa wilangan ( numéralia ), pateh ring pangater se- ring basa Indonésia, sakadi :
bungkul _ abungkul
katih _ akatih
tukel _ atukel
laksa _ alaksa
kampil _ akampil
gemel­_ agemel
bulih_ abulih

1.7    Pangater pra-
            Ring asapunapiné pangater pra- sering kaucapang per-. Pangater inucap taler nénten ngewetuang paubahan ri kala rumaket ring kruna lingga , sakadi  :
 mangkin _ pramangkin
kanggé _ prakanggé
gusti ­_ pragusti
Suksman pangater pra-  :
a.       nyantenang jabatan miwah treh :
bekel _ prabekel
sanghyang _ prasanghyang
juru _ prajuru
b.      nyantenang sipta utawi cihna :
bawa _ prabawa
ciri _ praciri

1.8        Pangater pari-
Pangter pari-  madué kawigunan ngawangun kruna aran miwah kruna kahanan. Suksman pangater pari- :
a.       nyantenang indik :
solah _ parisolah
tingkah _ paritingkah
indik _ pariindik
b.      ngerasang arti  :
wangdé _ pariwangdé
boya _ pariboya
tetes _ paritetes

1.9        Pangater pati-
            Pangater pati-  madué kasuksman nyantenang pakaryan sané kalaksanayang mawanti-wanti, sakadi :
grapé _ patigrapé
kacuh _ patikacuh
jemak _ patijemak
kaplug _patikaplug
jerit _ patijerit

1.10          Pangater maka-
            Pangater maka- wangunnyané nénten mauah tat kala rumaket ring kruna linggannyané.Pangater  maka-  madué kasuksman  :
a.       nyantenang makasami  :
telu ­_ makatelu
sami _ makasami
dasa _ makadasa
b.      nyantenang salami miwah ngantos  :
peteng _ makapeteng
tengai _ makatengai
lemah _ makalemah
c.       nyantenang pinaka  :
cihna _ makacihna
ciri _ makaciri
tetenger _ makatetenger

1.11          Pangater saka-
            Pangater saka- wangunipun nenten mauah. Suksman pangater saka- nyantenang satunggil manut lingganipun, sakadi  :
            besik _ sakabesik
            dasa _ sakadasa
            ulu _ sakaulu
            nem _ sakanem

1.12          Pangater kuma-
            Suksman pangater kuma- nyantenang sakadi paparilaksana manut lingganipun  :
            jaum _ kumajaum
            gamongan _ kumagamongan
            lipan_ kumalipan
            kukur _ kumakukur
            nyama_ kumanyama

2.      Seselan
Seselan magenah ring tengahing kruna lingga. Yéning krunalinggannyané mapurwa antuk suara (vocal ), seselan punika magenah sadurung suara ring ajeng kruna lingga punika. Yéning kruna linggannyané mapurwa antuk wianjana ( konsonan), seselan punika magenah ring pungkur wianjana kapertama ring kruna lingga punika. Seselan basa Bali luiré, -in-, -um-, -el-, miwah -er-.

2.1.      Seselan -in-
Seselan –in- madué kawigunan ngawangun kruna kria linaksana. Suksman seselan -in- inggih punika :
a.       nyantenang kruna kria linaksana  :
tulung _ tinulung
ucap _ inucap
surat _ sinurat
b.      sinarengan ring dwi lingga ngawangun arti saling :
tusuk _ tusuk-tinusuk
tuek _ tuek-tinuek
sander _ sander-sinander

2.2.      Seselan –um-
Seselan -um- madué kawigunan ngawangun kruna kria lumaksana. Suksmanipun :
a.       nyantenang kruna kria lumaksana
turun _ tumurun
raksa _ rumaksa
jujug _ jumujug
b.      ngalusang utawi negesang arti :
seken _ sumeken
sanggup _ sumanggup

2.3.      Seselan –el- miwah  -er-
Sajeroning ngawangun kruna tiron seselan –el- miwah ­–er-  kaseselang ring pantaraning wianjana sané kaping ajeng miwah suara rin pungkurnyané sajeroning kruna lingga, sakadi :
tusuk _ telusuk
késék _ kerésék
tapak _ telapak
Seselan makakalih punika madué kawigunan miwah kasuksman  anggén ngawangun kruna aran, sakadi :
gigi _ gerigi
tusuk _ telusuk
tapak _ telapak

3.     Pangiring
Manut krunannyané pangiring punika magenah ring pungkur (ngiring) kruna lingga. Pangiring basa Bali luiré, -ang,-in, -an, -a, -n, -ing, -é, -né.
3.1. Pangiring –ang
            Pangiring –ang nénten mauah ri kala rumaket ring kruna lingga sané mapanguntat antuk wianjana (konsonan). Pangiring –ang punika jagi mauah wangunipun dados –nang miwah –yang ri kala rumaket ring kruna lingga sané mapanguntat antuk suara (vokal), sakadi:
            jemak _ jemakang
             seluk _ selukang
            kaja _ kajanan
            ampura _ ampurayang
wangun –ang, -nang, miwah  -yang punika sida taler kanggén ring kruna-kruna ring sor :
            gedé _ gedéang / gedénang
            kaja _ kajaang / kajanang
            satua _ satuang / satuayang
            rasa _ rasaang / rasayang
Pangiring –ang madué kawigunan ngwangun kruna kria, suksmanipun :
a.       nyantenang parilaksana sané kalaksanayang antuk anak tios:
(N-) palu _ maluang
(N-) jemak _ nyemakang
kaplug _ kaplugang
surat _ suratang
b.      ngangkenin sakadi sané kasurat ring lingganipun :
embok _ embokang
ajung _ ajungang
bibi _ bibiang
c.       makta ka utawi nuju ka, sakadi kasurat ring lingganipun:
kelod _ kelodang
kemu _ kemunang
kaja kauh _ kajakauhang
d.      nyantenang panadosan kahanan sakadi lingganipun:
cenik _ cenikang
gedé _ gedénang
endép _ éndepang
e.       negesang suksman lingganipun:
(N-) resep _ ngresepang
(N-) dingeh _ dingehang
(N-) piarsa _ miarsayang
f.       ngawinang anak siosan maparilaksana sakadi lingganipun:
pules _ pulesang
pesu _ pesuang
jujuk _ jujukang

 3.2. Pangiring –in
        Pangiring –in nénten mauah ri kala rumaket ring kruna lingga sané mapanguntat antuk wianjana (konsonan). Pangiring –in puniki jagi mauah wangunipun dados –nin ri kala rumaket ring kruna lingga sané mapanguntat antuk suara (vokal), sakadi:
            beli _ belinin
            jagjag _ jagjagin
            tutur _ tuturin
            isi _ isinin
            alus _ alusin
Sering taler pangiring –in miwah –nin punika makakalih sida kanggén, sakadi:
            bucu _ bucuin / bucunin
            milu _ miluin / milunin
            sari _ sariin / sarinin
Pangiring –in madué kawigunan ngwangun kruna kria madaging panandang sané keni pakaryan (objek penderita). Suksman pangiring –in luiré:
a.       nyantenang parilaksana sané mawanti-wanti :
cegut _ cegutin
alap _ alapin
jagur _ jagurin
b.      nyantenang panandang kruna kria sané nyinahang genah pakaryanné kalaksanayang :
tegak _ tegakin
penek _ penekin
silem _ silemin
c.       nyantenang ngicen utawi ngutang mantuka ring panandangnyané:
klumad _ klumadin
kulit _ kulitin
uyah _ uyahin
d.      madué arti ngranayang :
wanén _ wanénin
jejeh _ jejehin
demen _ demenin
e.       nglaksanayang upakara/upacara sané mapaiketan ring rahina sané kasurat ring lingganipun;
(N-) oton _ ngotonin
(N-) telu bulan _ nelubulanin
(N-) roras lemeng _ ngroraslemengin
f.       nyantenang parilaksana mangda lintangan sakadi sane kasurat ring lingganipun;
énggal _ enggalin
malu _ malunin
tegeh _ tegehin
           
3.3. Pangiring –an
       Pangiring -an nénten mauah rikala rumaket ring kruna lingga sané mapanguntat antuk wianjana (konsonan). Pangiring -an punika jagi mauah wangunipun dados -nan  ri kala rumaket ring kruna lingga sané mapanguntat antuk suara (vokal), sakadi:
            éndep _ endepan
            jegég _ jegégan
            gedé _gedénan
            dawa _ dawanan
Sering taler wangun –an miwah –nan punika makakalih sida kanggén, sering taler ngwetuang sandi suara, sakadi ring sor:
            malu _ maluan / malunan
            gedé _ gedéan / gedénan
            tunu _ tunon
            saji _ sajén
            (ce) ciri _ cecirén
Pangiring –an  madué kawigunan anggén ngwangun kruna kahanan (putihan, gedenan), kruna aran ( kikihan, parekan, tulisan) miwah kruna katerangan (diwangan, jumahan,ditebénan). Suksman pangiring –an :
a.       nyantenang lebihan utawi masaih:
jegeg _  jegegan
putih _ putihan
selem _ seleman
lantang _ lantangan
b.      nyantenang kahanan (sajeroning kruna dwi lingga):
buduh _ buduh-buduhan
nyem _ nyem-nyeman
gelem _ gelem-geleman
ajum _ ajum-ajuman
c.       madué kahanan utawi asal sakadi lingganipun :
batu – batuan
kutu _ kutuan / kutunan
gadgad _ gaddgadan
d.      nyantenang genah utawi piranti ;
kikih _ kikihan
tegak _tegakan
talen _ talenan
e.       nyantenang asil :
tumbeg _ tumbegan
goréng _ goréngan
tulis _ tulisan
f.       nyantenang soroh utawi kumpulan/gebogan ;
jukut _ jukut-jukutan
buah _ buah-buahan
don _ don-donan
g.      nyantenang genah:
tebén _ tebénan
jumah _ jumahan
diwang _ diwangan
           
3.4. Pangiring –a
            Wangun pangiring –a nénten mauah ri kala rumaket ring kruna lingga sané mapanguntat antuk wianjana (konsonan). pangiring –a puniki jagi mauah wangunipun dados ­–na ri kala rumaket ring kruna lingga sané mapanguntat antuk suara (vokal), sakadi :
            alih _ aliha
            jemak _ jemaka
            silih _ siliha
            aba _ abana
            gisi _ gisina
            anggo _ anggona
            pangiring –a madué kawigunan ngwangun kruna kria linaksana miwah kruna kahanan ( sané kajantenang antuk kruna katerangan (adverbia) sedeng miwah paling ring ajeng lingganipun). Suksman pangiring –a luiré :
a.       nyantenang kruna kria linaksana sané kalaksanayang anak lianan:
kajang _ kajanga
tanem _tanema
tulis _ tulisa
aba _abana
b.      nyantenang kahanan sané kantun mamargi :
(sedeng) melah _ sedeng melaha
(sedeng) iteh _ sedeng iteha
(sedeng) demen _ sedeng demena
c.       nyantenang pasaih sané pinih ageng ;
(paling) bagus _ paling bagusa
(paling) dueg _ paling duega
(paling) sugih _ paling sugiha
d.      nyantenang padruéan sang sané kabaosang ;
batis _ batisa
raka _ rakana
rai _ raina

3.5. Pangiring –n
        Pangiring  -n wantah prasida rumaket ring kruna lingga sané mapanguntat suara (vokal). Pangiring –n kanggén ring paiketan gabungan kruna (frasa) sané nyihnayang padruéan. Yéning kruna sané kadruénang (kruna kapertama) mapanguntat antuk suara, pangiring –n puniki rumaket ring kruna punika, yéning mapanguntat antuk wianjana, pangiring –n puniki nénten kanggén, sakadi;
                        buku tiangé _ bukun tiangé
                        baju tiangé _ bajun tiangé
                        pipi I Luhé _ pipin I Luhé
                        carik tiangé
                        montor cainé
                        umah beliné
           
3.6. Pangiring –ing
Pangiring -ing  kanggén nyihnayang tata cara, galah utawi genah. Pangiring –ing prasida rumaket ring kruna lingga sané mapanguntat suara (vokal) miwah wianjana (konsonan). Yéning rumaket ring kruna lingga sané mapanguntat suara (vokal),  -ing punika mauah dados –ning, sakadi;             sukat _ sukating
                        (sa) jero _ sajeroning
                        purnama _ purnamaning
                        kala _ kalaning
                        (sa) jaba _ sajabaning
3.7. Pangiring –é
            Pangiring –é kanggén nyihnayang lingganipun sampun sinah utawi pastika. Wangun pangiring –é nénten mauah ri kala rumaket ring kruna lingga sané mapanguntat antuk wianjana (konsonan). Pangiring –é puniki jagi mauah wangunipun dados –né ri kala rumaket ring kruna lingga sané mapanguntat antuk suara (vocal), sakadi :
            dokar _ dokaré
            gunung _ gunungé
            tukad _ tukadé
            jaja _ jajané
            sampi _ sampiné
            batu _ batuné
            kori _ koriné

3.8. Pangiring –né
            Pangiring –né kanggén nyihnayang padruéan sang sané kabaosang. Wangun pangiring –né nenten mauah ri kala rumaket ring kruna lingga sané mapanguntat antuk wianjana, nanging yan rumaket ring kruna lingga sané mapanguntat suara (vokal) wangunnyané mauah dados –nné, sakadi;
            jagut _ jagutné
            batis _ batisné
            katok _ katokné
            lumur _ lumurné
            sampi _ sampinné
            bapa _ bapanné
            baju _ bajunné

4.     Gabungan Wewehan ( konfiks)
Sané kabawos gabungan wewehan (konfiks) inggih punika kalih wewehan (pangater miwah pangiring ) sané rumaket apisanan sajeroning kruna lingga. Indayang cingak conto ring sor:
I bapa masaré di pasirepan.
Torisé majaranan di di sisin pasihé.
Kruna pasirepan  boya ja kawangun antuk pa- + sirepan,miwah pasirep + -an  (nénten wénten wangun *sirepan miwah *pasirep) sakéwanten kawangun antuk  kruna sirep + pa-an, kruna majaranan taler sakadi ring arep, kawangun antuk kruna jaran + ma-an. Gabungan wewehan ring basa Baliné wénten patpat inggih punika pa-an, ma-an, ka-an, miwah bra-an.

4.1. Gabungan  Wewehan pa-an
      Gabungan wewehan pa-an madué kawigunan ngwangun kruna aran. Uger-uger gabungan wewehan puniki ri kala rumaket ring kruna lingga pateh sakadi pangater pa-  miwah pangiring –an. Suksmanipun :
  1. nyihnayang genah :
sirep _ pasirepan / panyirepan
jemuh _ panyemuhan
  1. nyantenang piranti:
aduk _ pangadukan
goréng _ pangoréngan
seluh _ panyeluhan

4.2. Gabungan Wewehan ma-an
      Gabungan wewehan ma-an  madué kawigunan ngwangun kruna kria. Uger-uger gabungan wewehan puniki ri kala rumaket ring kruna lingga pateh sakadi pangater ma- miwah pangiring –an. Suksman gabungan wewehan ma-an  inggih punika :
  1. nyantenang pakaryan sampun sida kalaksanayang :
jemak _ majemakan
angkid _ mangkidan
angkuh _ mangkuhan
  1. nyantenang kawéntenan tan dumadé miwah sedeng ngalaksanayang pakaryan :
kedut _ makedutan
kejeng _ makejengan
tegen _ mategenan
suun _ masuunan
  1. nyantenang pakaryan sané kalaksanayang sareng akéh miwah pakaryan sané mawanti-wanti utawi saling wales:
jagur _ majaguran
tebek _ matebekan
silem _ masileman
sabat _ masabatan
  1. nyihnayang pacentokan (sajeroning kruna dwi lingga):
dueg _ madueg-duegan
tegeh _ mategeh-tegehan
kereng _ makereng-kerengan
  1. nganggén miwah nglinggihin:
jukung _ majukungan
kapal _ makapalan
jaran _ majaranan

4.3. Gabungan Wewehan ka-an
   Gabungan wewehan ka-an madué kawigunan ngwangun kruna aran. Uger-uger gabungan wewehan puniki ri kala rumaket ring kruna lingga pateh sakadi pangater ka- miwah pangiring –an. Suksman gabungan wewehan ka-an inggih punika:
a.       nyantenang indik utawi benda abstrak saking kahanan lingganipun:
sugih _ kasugihan
rahayu _ karahayuan
sengsara _ kasengsaran
lacur _ kalacuran
b.      nyantenang genah:
bupati _ kabupatén
pati _ kapatian
ditu _ kadituan
juru _ kajuruan
camat_ kacamatan

4.4.    Gabungan  Wewehan bra-an
Gabungan wewehan bra-an madué kawigunan ngwangun kruna kahanan. Suksmanipun ngeninin indik kahanan sané dahat utama, sakadi:
kapak _ brakapakan
amah _ bramahan



Pustaka Acuan

Alwi, Hasan dkk. 1993. Tata Bahasa Baku Bahasa Indonesia. Jakarta: Departemen Pendidikan dan Kebudayaan.
Anom, I Gusti Ketut. 1983. Tata Bahasa Bali. Denpasar: Pemerintah Daerah Provinsi Daerah Tingkat I Bali
Bawa, I Wayan lan I Wayan Jendra. 1981. Struktur Bahasa Bali. Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa, Departemen Pendidikan dan Kebudayaan.
Cook S.J, Walter A. 1971. Introduction to Tagmemic Analysis. London-New York-Sydney-Toronto; Holt, Rinehart & Wiston.
Elson, Benjamin & Velma Pickett. 1969. An Introduction to Morphology and Syntax. Santa Ana, California: Summer Institute of Linguistics.
Ramlan, M. 1976. “Penyusunan Tata Bahasa Sruktural Bahasa Indonesia” (dalam Pedoman Penulisan Tata Bahasa Indonesia, ed. Yus Rusyana dan Samsuri). Jakarta: Pusat Pembinaan dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan.
Sulaga, I Nyoman dkk. 1996. Tata Bahasa Baku Bahasa Bali. Denpasar: Pemerintah Provinsi Daerah Tingkat I Bali.
Tim Penyusun. 2006. Tata Basa Bali. Denpasar: Dinas Kebudayaan Provinsi Bali, Badan Pembina Bahasa, Aksara, dan Sastra Bali Provinsi Bali.
Tinggen, I Nengah. 1984. Tata Basa Bali Ringkes. Singaraja: Rhika.
Bagus, I Gusti Ngurah, dkk. 1979/1980. Peribahasa dalam Bahasa Bali. Singaraja: FKIP Universitas Udayana.
Gautama, Budha, Wayan. 2004. Pralambang Basa Bali. Denpasar: CV. Kayumas Agung.
Ginarsa, Ketut. 1984. Paribasa Bali. Balai Penelitian Bahasa Singaraja, Bali.
Poerwadarminta, W.J.S. 1987. Kamus Umum Bahasa Indonesi. Diolah kembali oleh Pusat Pembinaan  dan Pengembangan Bahasa Departemen Pendidikan dan Kebudayaan. Jakarta: Balai Pustaka.
Rozak Zaidan, Abdul, dkk., 2000. Kamus Istilah Sastra. Jakarta: Balai Pustaka